جرم کلاهبرداری
معادل جرم کلاهبرداری به زبان انگلیسی “Fraud” (فرآد) یا “Swindling” (سویندلینگ) است.
اگر منظور جرم خاصی باشد که ارکان مشابه کلاهبرداری در قوانین ایران را داشته باشد، عبارت کاملتر میتواند “The Crime of Fraud” باشد.
۱. تعریف جرم کلاهبرداری
بر اساس قانون ایران، کلاهبرداری عبارت است از بردن مال دیگری از طریق توسل توأم با سوء نیت به وسایل یا عملیات متقلبانه.
به بیان ساده، تفاوت اصلی کلاهبرداری با سایر جرایم مالی (مانند سرقت) در این است که در کلاهبرداری، مالباخته خودش مال را با رضایت ظاهری در اختیار کلاهبردار قرار میدهد، اما این رضایت ناشی از فریب و حیله کلاهبردار است.
۲. منبع قانونی
عنصر قانونی جرم کلاهبرداری، ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس و کلاهبرداری است که در حال حاضر مبنای تعیین جرم و مجازات آن در ایران محسوب میشود.
۳. ارکان تشکیلدهنده (عناصر سهگانه)
برای اینکه یک عمل بهعنوان کلاهبرداری محسوب شود، باید هر سه عنصر زیر بهصورت همزمان وجود داشته باشند:
الف) رکن قانونی
- وجود متن صریح قانونی (ماده ۱ قانون تشدید) که عمل را جرمانگاری کرده باشد.
ب) رکن مادی
رکن مادی کلاهبرداری دارای سه جزء متوالی است:
- توسل به وسایل متقلبانه: کلاهبردار باید از حیله، فریب، دروغ، اسناد یا عناوین جعلی استفاده کند. فریب باید مقدم بر بردن مال باشد. صرف دروغگویی، بدون استفاده از ابزار فریبنده، لزوماً کلاهبرداری نیست (مانند تأسیس شرکتهای موهوم یا استفاده از نام و عنوان جعلی).
- فریب خوردن قربانی: قربانی باید به دلیل وسایل متقلبانه فریب خورده و در نتیجه آن، فریبخوردگی، مال خود را با رضایت ظاهری به کلاهبردار تحویل دهد.
- بردن مال دیگری: نتیجه نهایی عمل کلاهبردار باید تصاحب و بردن مال (اعم از پول، اموال منقول یا غیرمنقول، اسناد و…) متعلق به دیگری باشد.
ج) رکن معنوی (سوء نیت)
عنصر روانی جرم کلاهبرداری شامل دو بخش است:
- قصد فعل: یعنی مرتکب آگاهانه و عامدانه از وسایل متقلبانه استفاده کند.
- قصد نتیجه: یعنی نیت مرتکب از انجام عمل متقلبانه، بردن مال دیگری باشد.
۴. انواع کلاهبرداری و مجازاتها
قانون ایران جرم کلاهبرداری را به دو دسته ساده و مشدد تقسیم میکند که مجازاتهای متفاوتی دارند:
۱. کلاهبرداری ساده
این نوع کلاهبرداری زمانی اتفاق میافتد که مرتکب، هیچیک از شرایط تشدیدکننده مجازات را نداشته باشد و صرفاً با توسل به حیلههای شخصی، مال دیگری را ببرد.
| نوع مجازات | شرح |
|---|---|
| حبس | از یک تا هفت سال |
| جزای نقدی | پرداخت جزای نقدی معادل مالی که کلاهبرداری کرده است. |
| رد مال | بازگرداندن اصل مال به صاحب آن. |
۲. کلاهبرداری مشدد
این نوع کلاهبرداری زمانی رخ میدهد که کلاهبردار یکی از شرایط زیر را برای انجام جرم داشته باشد:
- سمت دولتی: مرتکب از عنوان یا سمت خود بهعنوان کارمند دولت، قوای سهگانه، سازمانها، مؤسسات و شرکتهای دولتی سوءاستفاده کند.
- استفاده از رسانههای جمعی: مرتکب از تبلیغات یا وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو، تلویزیون یا روزنامه برای فریب تعداد زیادی از مردم استفاده کند.
- عناوین و صفات جعلی: مرتکب وانمود کند که مأمور دولت است، یا از عنوان و لباس مجعول استفاده کند.
| نوع مجازات | شرح |
|---|---|
| حبس | از دو تا ده سال |
| جزای نقدی | پرداخت جزای نقدی معادل مالی که کلاهبرداری کرده است. |
| رد مال | بازگرداندن اصل مال به صاحب آن. |
| انفصال دائم از خدمات دولتی | اگر مرتکب کارمند دولت یا دارای سمت دولتی باشد. |
۵. نکات کلیدی در مورد کلاهبرداری
- کلاهبرداری جرم غیرقابل گذشت است: پس از طرح شکایت، حتی اگر شاکی رضایت دهد، جنبه عمومی جرم همچنان باقی است و دادگاه باید در مورد مجازات عمومی (حبس و جزای نقدی) رأی صادر کند، هرچند رضایت شاکی میتواند منجر به تخفیف در مجازات شود.
- شروع به کلاهبرداری: اگر فرد اقدام به انجام اعمال متقلبانه کند اما به دلایلی موفق به بردن مال نشود (مثلاً قربانی فریب نخورد)، عمل وی مشمول مجازات شروع به کلاهبرداری است که مجازات خفیفتری دارد.
- امکان تخفیف: در صورت وجود جهات تخفیفدهنده (مانند همکاری با مقامات قضایی، کهولت سن، یا رضایت شاکی)، دادگاه میتواند مجازات حبس را تا حداقل قانونی کاهش دهد.
